DZIEJE MIASTA - POCZĄTKI

Herb Korab (Herbarz Polski)

Herb Korab (1409 r.)

Herb aktualny

Jan Łaski Prymas Polski

Jan Łaski Starszy

Jan Łaski Młodszy

Jan Olbraht

Anna Nadolska

Kościół Św. Ducha

Cerkiew prawosławna

Źródła archeologiczne niewiele mówią o pradziejach Łasku i jego okolic. Prawdopodobnie jednak począwszy od końca epoki lodowcowej dolina rzeki przyciągała ludzi. Pierwsze ślady osadnictwa datowane są na epokę brązu.
Pochodzenie nazwy Łask, rodowód Łaskich oraz geneza herbu Korabitów owiane są mgłą tajemnicy. Możemy na ten temat przytaczać tylko mniej lub bardziej prawdopodobne hipotezy. Według nich nazwa Łasku miałaby pochodzić od imienia rycerza Łaska, który z rozkazu Świętopełka miał ponoć zabić w 1008 roku dwoje książąt ruskich Gleba i Borysa. Inna mówi o tym, że to potomkowie rycerzy normańskich o nazwisku Lacy, którzy mieli uciec z Angli na dwór Bolesława Krzywoustego, są atenatami rodu Łaskich.

Jeżeli chodzi o herb, to jedna z legend mówi, że otrzymali go "rycerze okrętowi" biorący udział w wyprawach krzyżowych. Ostateczny kształt herbu Korab, określił dopiero w specjalnym akcie wydanym 30 maja 1504 r., król Polski Aleksander Jagiellończyk. Stało się tak dzięki staraniom prymasa Jana Łaskiego. Godło herbu miało mieć całkowicie złoty kolor i przedstawiać maszt bez żagla, pośrodku statku ozdobionego na dziobie i rufie kosmatymi głowami lwów.

Osada Łask powstała w XI wieku na zachodniej krawędzi Wysoczyzny Łódzkiej, na obszarze zalewowym rzeki Grabi, na szlaku z Krakowa do Poznania. Lokalizacja była korzystna przede wszystkim z tego względu, iż krzyżowały się tu szlaki tranzytowe z Lutomierska do Piotrkowa, z Pabianic do Szadku i Sieradza. Drogom tym odpowiadały później nazwy wychodzących z Łasku ulic. Poza tym dolina Grabi stwarzała dogodne warunki dla rozwoju rzemiosła, rolnictwa i ogrodnictwa.

Założycielem wsi Łask był w XIV w. Jan, chorąży sieradzki, wnuk Michałka, pierwszego Korabity. Ojcem Jana był Wojciech i to od niego rozpoczyna się drzewo genealogiczne rodu Łaskich. Przodkowie chorążego Jana przybyli do Łasku ze wsi Krowica, położonej w pobliżu Opatówka w ziemi kaliskiej. Przybrali oni nazwisko od nazwy osady, do której przybyli, a ich herbem stał się Korab.
W 1366 r. wybudowany został pierwszy kościół w Łasku.

Miasto Łask zostało lokowane na prawie magdeburskim, takim, jakim cieszyła się Środa Śląska. Prawa miejskie otrzymał Jan z Łasku i Krowicy 2 września 1422 r. od króla Władysława Jagiełły w obozie wojennym nad jeziorem Mielnem na Mazurach. Nowe miasto uzyskało tym samym przywilej uwalniający go od podporządkowania obcej jurysdykcji (zwierzchnictwa innych miast) oraz zwalniający je ze świadczeń na rzecz panującego. Jagiełło zezwolił na odbywanie w Łasku cotygodniowych targów w poniedziałki i corocznych jarmarków w dzień Św. Franciszka (4 października). Dawny owalny kształt wsi zamieniono na czworoboczny plac, czyli rynek. Dokument lokacyjny wystawiony 19 grudnia 1424 r. przez Jana z Łasku na rzecz Macieja Krówki określał warunki, na których otrzymał on wójtostwo miasta Łask.

Większość ludności napływającej do Łasku stanowiły trzy narodowości. Przede wszystkim byli to Polacy, sporą grupę stanowili Żydzi, (najprawdopodobniej wygnani z Hiszpanii za panowania Izabeli Katolickiej); ponadto fakt ulokowania miasta na prawie niemieckim przyciągał siłą rzeczy Niemców.

Osadnicy musieli zapewne posiadać wyjątkowe umiejętności rzemieślnicze, które rozsławiły miasto na przełomie XV i XVI. Pierwsze wzmianki o istniejącej w Łasku grupie rzemieślników (dokument Jana z Łasku dla wójta Krówki) pochodzą z 1424 r. Natomiast bezpośrednie wzmianki o zawodach uprawianych w Łasku pojawiają się dopiero od połowy XV w. W 1464 r. pojawia się zapis o "Wianchu" (od Wacława) Rybitwowiczu, tzn. rybaku, zaś działalność tutejszego młyna została odnotowana po raz pierwszy w 1486 r. W 1476 r. występuje nazwisko kowala Mikołaja, zwanego Góreckim, a w 1506 r. - krawca Mikołaja z Łasku. W 1512 r. starszymi cechu szewców w Łasku byli Marek i Jan Miazgowie. Otrzymali oni od wojewody Jarosława statut dla swojego bractwa. Za przyjęcie w Łasku do cechu szewców "dawano cztery wręby wosku, osiem groszy na piwo dla braci cechowych i jeden grosz na całun purpurowy do nakrycia mar".

Wiek XVI można nazwać złotym okresem w Historii miasta. Dzięki trosce i funduszom prymasa Jana Łaskiego w latach 1517 - 1523 wzniesiono w mieście okazały, murowany kościół w stylu późnogotyckim. Kościół ten powstał na miejscu wcześniej wzniesionej świątyni z 1366 r. Został konsekrowany 6 lutego 1525 r. pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny, oraz świętych - Michała Archanioła, Jana Chrzciciela, Anny i Doroty. W 1525 r. erygowano przy nim kapitułę kolegiacką (od tego czasu kościół ma rangę kolegiaty). Najcenniejszym skarbem w kolegiacie jest alabastrowa płaskorzeźba Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Najprawdopodobniej dzieło to ofiarował Łaskiemu papież Leon X podczas wizyty prymasa w Rzymie.

Jan Łaski Młodszy, był najwybitniejszym przedstawicielem reformacji w Polsce. Urodzony podobnie jak wuj w rodzinnym mieście, podróżował dużo po Europie, a jego działalność miała wpływ na rozwój miasta. To m.in. jego zasługą było powstanie w Łopatkach warsztatu drukarskiego, przygotowującego polskie wydania dzieł Erazma z Rotterdamu. Jan Łaski sprowadził także w okolice Łasku arian (odłam religii protestanckiej). Między innymi dzięki działalności Jana Łaskiego Młodszego, Łask cieszył się opinią miasta tolerancyjnego. Oprócz katolików w Łasku mieszkali protestanci, Żydzi a później także wyznawcy prawosławia.

Wiek XVII i XVIII to upadek znaczenia miasta. Historia kraju bezpośrednio odcisnęła swoje piętno na dziejach Łasku. Czterokrotnie miasto trawiły pożary wywołane prawdopodobnie zawieruchą wojenną. Najpoważniejszy w skutkach pożar, który zniszczył kolegiatę, miał miejsce w 1749 r. (za panowania w Polsce Augusta III). Przebudowano ją w stylu późnego baroku, ołtarze zaś zostały ozdobione w stylu rokokowym. Zawierucha wojenna przyniosła również zarazę która w latach 1660 - 61 zabiła jedną czwartą mieszkańców. W konsekwencji nastąpił w mieście upadek rzemiosła i handlu, z którego Łask przecież słynął. W tym samym okresie umiera bezpotomnie ostatni z rodu Łaskich Jan Olbracht (1635 r.).

Zamknął się rozdział miasta z Łaskimi jako właścicielami i mecenasami. W 1660 r Łask stał się własnością Samuela Nadolskiego. Po jego śmierci, żona Anna Nadolska zapisała dobra łaskie Hieronimowi Wierzbowskiemu.

W 1666 r. wzniesiono kościół Świętego Ducha, najpierw katolicki postawiony w miejscu wcześniejszej kaplicy, przy przytułku dla ubogich. W XIX wieku. służył ewangelikom, a dziś jest kościołem garnizonowym.

W okresie oświecenia Łask należał do Załuskich, którzy to sprzedali miasto w 1798 r. A. Wyganowskiemu. Do końca XVIII wieku miasto nie odzyskało swojej świetności.

Po Powstaniu Kościuszkowskim Łask znalazł się w zaborze pruskim, w granicach departamentu piotrkowskiego, w prowincji zwanej Prusami Południowymi. Dwa lata później wszedł w skład powiatu szadkowskiego, w departamencie kaliskim.

W okresie Księstwa Warszawskiego przynależność administracyjna Łasku nie uległa zmianie. Podstawową zmianą była zmiana zaborcy, Łask dostał się w ręce carskiej Rosji. Później w 1837 r. dokonano podziału na gubernie, a Łask włączono do guberni kaliskiej.

W 1821 r. miał miejsce w Łasku kolejny wielki pożar. Spłonęły 234 budynki, w tym 199 domów mieszkalnych, co stanowiło ponad 88% ogólnej liczby domów. Skutki tego pożaru dla mieszkańców miasta były dotkliwe, ponieważ oprócz domów mieszkalnych spłonęły także warsztaty pracy. Na zahamowanie przyrostu ludności miasta wpłynął jeszcze jeden pożar, który miał miejsce w marcu 1847 r. Po nim nastąpiła klęska głodu, a na przełomie 1847/1848 r. epidemia cholery. Według doniesień ówczesnych władz Łasku, wymarła 1/5 mieszkańców miasta. Kolejny pożar miał miejsce w 1856 r., po którym kilkanaście rodzin przeniosło się do sąsiednich miast przemysłowych (Zduńska Wola, Pabianice, Łódź). Druga epidemia cholery nawiedziła Łask w 1866 r.

Pomimo tych wszystkich tragicznych wydarzeń, od 1810 r. następował w Łasku szybki wzrost liczby ludności. W 1820 r. przyrost ten wyniósł ponad 36% (2345) i był zapewne następstwem wzmożonego napływu ludności żydowskiej uciekającej przed pogromami z głębi Rosji. Potem wskutek pożarów i epidemii liczba malała, ale po 1859 r. liczba ludności ponownie wzrosła do 3776. Dla porównania, w roku 1793 r. liczba ta wynosiła 1718 osób.

Mieszkańcy miasta brali czynny udział w obu powstaniach XIX wieku. W 1861 r. miały miejsce patriotyczne demonstracje, które doprowadziły do ucieczki z miasta burmistrza wraz z kilkoma urzędnikami. W strukturze narodowościowo-wyznaniowej ludności Łasku już od końca XVIII w. zaznaczyła się wyraźna dominacja populacji żydowskiej, której udział w ogólnej liczbie mieszkańców Łasku w 1793 r. osiągnął 77,0%, a w 1859 r. - 70, 8%.

Dalej >>