JAN ŁASKI PRYMAS POLSKI (1456-1531)

Jan Łaski
(1456-1531)

Początek działalności dyplomatycznej Jana Łaskiego wiązał się z wyjazdami jako sekretarz królewski do Wiednia (1490 r.) gdzie miał zjednać Stefana Zapoylę. W 1494 r. wyjeżdża w sprawach kościelnych do Rzymu. W następnych latach posłował od Jana Olbrachta do Flandrii. Odbył też pielgrzymkę jubileuszową do Rzymu, a stamtąd do Jerozolimy (1500-1501). W 1502 r. został sekretarzem króla Aleksandra Jagiellończyka i jego głównym doradcą politycznym. Następnie otrzymał kanclerstwo. Jako kanclerz wielki koronny wysuwał daleko idące plany reformy państwa.

W 1506 r. Jan Łaski, formalnie z polecenia króla, a w rzeczywistości z własnej inicjatywy zebrał w jedną całość dawniejsze ustawodawstwo polskie wraz z uchwałami pamiętnego sejmu radomskiego (Konstytucja „Nihil Novi” 1505 r.), zaopatrzył własnym wstępem i zakończeniem, po czym wydrukował w krakowskiej oficynie Jana Hallera słynne dziś Commune Incliti Poloniae regni privilegium constitutionum..., zwane Statutem Łaskiego. Znaczenie tego dzieła polegało głównie na tym, iż było to pierwsze szerokie upowszechnienie znajomości prawa polskiego

Fragment karty tytułowej "Statutu"
Kanclerz Jan Łaski wręcza królowi Aleksandrowi
Księgę "Statutu"- 1506 r.

W 1510 r. otrzymawszy arcybiskupstwo gnieźnieńskie, nie poniechał inicjatyw politycznych w sprawach wewnętrznych (centralizacja państwa i umocnienie władzy królewskiej) i zagranicznych (rozszerzanie wpływów polskich w kierunku ziem nadbałtyckich, hamowanie i zwalczanie ekspansji niemieckiej).

Jako arcybiskup czynił wiele starań o reformę życia wewnętrznego Kościoła, a więc przede wszystkim o wzmocnienie dyscypliny i poprawę obyczajów kleru; uporządkował i ujednolicił liturgię (wprowadził ryt rzymski); starał się o podniesienie poziomu wykształcenia duchowieństwa. Za jego rządów odbyło się dziesięć synodów prowincjalnych. Jeździł do Wilna dla starań o kanonizację królewicza Kazimierza. Wizytował diecezje. Jan Łaski był pierwszym w historii biskupem, który podjął na tak szeroką skalę akcję wydawania drukiem statutów własnej diecezji. W całej jego działalności widać przemożny pęd do kodyfikowania i ujednolicania obowiązków i przywilejów duchowieństwa i szlachty. Zauważył to już na początku ubiegłego wieku Ludwik Finkel. Wedle słów tego badacza, "Łaski nabył silnej wiary, że z pomocą kodyfikacji, zebrania i uporządkowania ustaw już istniejących i uchwalania nowych konstytucji, uda się rychło wprowadzić ład w cały organizm państwowy i ująć stosunki polityczne i społeczne w ścisłe przykazania. To rejestrowanie, opisywanie i formułowanie było może najbardziej charakterystyczną cechą jego działalności zarówno w życiu prywatnym, jak na wysokim urzędzie kanclerskim, a później prymasowskim".

Jan Łaski otaczał się chętnie uczonymi: nawiązał też kontakt z Erazmem z Rotterdamu. Zabiegał o ogólną reformę szkolnictwa, włącznie z Akademią Krakowską. Wielu młodych ludzi wysyłał na studia zagraniczne, nie szczędząc na to pieniędzy. Był też najwybitniejszym mecenasem sztuki wśród prymasów XVI wieku.

Opracowano na podstawie Polskiego Słownika Biograficznego – hasło Jan ŁASKI

JAN ŁASKI MŁODSZY (1499-1560)

Jan Łaski młodszy nazwany przez historyków REFORMATOREM, dla odróżnienia od wielkiego prymasa, jest patronem łaskiej książnicy. Urodził się w 1499 r. w Łasku jako syn Jarosława i Zuzanny z Bąkowej Góry. Wychowywał się na dworze stryja Jana, ówczesnego prymasa. On też umożliwił Janowi wyjazd na studia w Bolonii, w Padwie (1515-1519). Tam młody Łaski poznał prawo kanoniczne, literaturę starożytną i kilka języków. Po powrocie do kraju przyjął święcenia kapłańskie i w 1521 r. został sekretarzem królewskim.

Jan Łaski (młodszy)
(1499 -1560)

W 1524 r. Jan Łaski (młodszy) bierze udział w dyplomatycznej misji do Francji. Po drodze odwiedza Bazyleę, gdzie zostaje przedstawiony Erazmowi z Rotterdamu. Znajomość z wielkim myślicielem przeradza się z czasem w długotrwałą przyjaźń. Przez prawie rok Łaski uczęszcza na wykłady w Sorbonie.

Rok później przybywa do Rotterdamu i zamieszkuje u Erazma, z którym współpracuje i przyjaźni się. Łaski jest pod wpływem wielkiego humanisty, wiedzie z nim długie dysputy na temat naprawy Kościoła. Uważnie śledzi też polemikę Erazma z Marcinem Lutrem, analizując spory teologiczne w ówczesnych Niemczech i Szwajcarii. W tym czasie wspomaga materialnie Erazma, kupując mu bibliotekę i pozwalając dożywotnio z niej korzystać. Podczas długich dyskusji Jan opowiada Erazmowi o Polsce i skłania wielkiego humanistę do napisania listu do króla Zygmunta Starego. W tym czasie Polak pogłębia swoją wiedzę, studiując min. hebrajski, nawiązuje także kontakty z licznymi postępowymi teologami, prawnikami, drukarzami i reformatorami, m.in. Zwinglim.

Jak twierdzą znawcy życia i działalności reformatorskiej Jana Łaskiego, właśnie w tym krótkim, ale burzliwym okresie zdołał on włączyć Polskę w obszar wpływów zachodnioeuropejskiego humanizmu.

Po powrocie do kraju Jan Łaski oddaje się obowiązkom urzędnika królewskiego, blisko współpracując ze swoim ukochanym starszym bratem Hieronimem, senatorem i dyplomatą. Zapewne dlatego na kilka lat wikła się w aferę dworu węgierskiego, toczącego wojny z Turkami. Mimo to nie rozstaje się ze studiami humanistycznymi. Grupuje wciąż wokół siebie takich samych jak on myślicieli, wybiegających daleko w przyszłość. Jednym z jego współpracowników jest Jan Frycz Modrzewski, jeżdżący na polecenie Jana Łaskiego ze specjalną misją do Niemiec, w celu zbadania tam sytuacji religijnej. Łaski zleca też swojemu powiernikowi Modrzewskiemu nawiązanie kontaktów z Filipem Melanchtonem. W kwietniu 1537 r. dochodzi do spotkania Jana Łaskiego z tym wielkim niemieckim humanistą i działaczem protestantyzmu.

Jan Łaski (młodszy)
(1499-1560)

Nadchodzi rok 1538. Jan Łaski otrzymuje godność archidiakona warszawskiego, ale nie zatrzymuje go to na dłużej w kraju. Ciągnie go wielki świat. Zafascynowany rewolucyjnymi jak na owe czasy poglądami wielu humanistów i myślicieli, pragnie iść w ich ślady.

W następnym roku jadąc na Zachód, zatrzymuje się we Frankfurcie nad Menem, gdzie poznaje teologa A. Hardenbergera. Przez pewien okres razem studiują w Moguncji, następnie przenoszą się do Lowanium. To właśnie tutaj podejmuje Łaski ważną życiową decyzję, łamiąc zasadę celibatu i zawierając związek małżeński. Ta decyzja ma znamienne skutki: w kraju pozbawiony zostaje beneficjów. Nie zraża go to zbytnio, Johannes a Lasco (Jan z Łasku) jest już znaną postacią na Zachodzie. Na zlecenie regentki Anny reformuje Kościół Fryzji Wschodniej (1542 - 1548), potem dzięki Edwardowi VI zostaje superintendentem zbiorów cudzoziemskich (francuskiego, niemiecko-holenderskiego i włoskiego) w Londynie (1549 - 1553). Tu wydaje drukiem rozprawę teologiczną „Confessio Londinensis", którą dedykuje królowi. Gdy w 1553 r. Edward VI nagle umiera, wraz z wieloma protestantami opuszcza Anglię i osiada we Frankfurcie nad Menem. Tu organizuje zbór niemiecko-holenderski. W 1556 r. właśnie we Frankfurcie Łaski spotyka się wreszcie z Janem Kalwinem (korespondował z nim wcześniej), który aprobuje pisemną obronę nauki o Wieczerzy Pańskiej, przygotowanej przez Polaka. W ten sposób Johannes a Lasco stworzył podwaliny późniejszego Kościoła reformowanego w Niderlandach.

Okres pobytu poza granicami ojczyzny wykorzystuje Łaski na dalsze reformowanie Kościoła. Przebywając w Emden, utrzymuje kontakty z wieloma myślicielami i teologami, m.in. z następcą Zwingliego w Zurychu Henrykiem Bullingerem, pisze też liczne listy do rodaków, budując podwaliny pod reformę Kościoła w Polsce. Na dworze króla polskiego jest postacią znaną, mającą zarówno wielu zwolenników, jak i zażartych wrogów. Ci ostatni sprawiają, że przez wiele lat nie może powrócić do ojczyzny.

Zgodę na przyjazd do Polski otrzymuje od Zygmunta Augusta dopiero w 1556 r., a więc na cztery lata przed śmiercią. Król przyjmuje go dwukrotnie, a nawet zezwala mu na prywatne głoszenie Ewangelii. Łaski nie sprawuje wtedy w kraju żadnego oficjalnego urzędu kościelnego, ale jest postacią bardzo wpływową i wywierającą olbrzymi wpływ na rozwój reformacyjnych poglądów, szczególnie w Małopolsce. Mimo postępującej choroby dąży do utworzenia ogólnopolskiego Kościoła reformacyjnego i zapewnienia mu równouprawnienia z katolicyzmem, pracuje też nad wewnętrzną organizacją Kościoła ewangelicko-reformowanego w Małopolsce, uczestniczy w synodach, dąży do równouprawnienia różnowierców w Polsce. Prowadzi jednocześnie ożywioną korespondencję z najwybitniejszymi reformatorami w Europie, szuka sojuszników wśród senatorów. Wzorem wielu humanistów, interesuje się rozwojem oświaty, dąży do podniesienia szkoły pińczowskiej do poziomu akademii, uczestniczy w przekładzie Pisma Świętego na język polski i drukuje sporo własnych prac teologicznych. Żyje u przyjaciół i rodziny, nie posiada żadnych dóbr, coraz częściej choruje. Umiera 8 stycznia 1560 roku i zostaje pochowany w Pińczowie. Żadnemu z 9 dzieci z dwu małżeństw nie pozostawia majątku.
Jan Łaski został szybko zapomniany. Jego wielkość i olbrzymie znaczenie dla Kościoła w Niderlandach, a także dla europejskiej myśli humanistycznej odkryto dopiero w połowie XIX w. W Polsce poglądy Łaskiego nie przebiły się przez nurt konserwatyzmu, zapewne wpływ na to miała także choroba i przedwczesna śmierć wielkiego rodaka.

Oceniając zasługi Jana Łaskiego Młodszego, trzeba pamiętać o tym, że wprowadził on ówczesną Polskę w nurt europejskiej reformacji, poprzez swoje kontakty m.in. z Erazmem z Rotterdamu nadał polskiemu humanizmowi europejski format, dbał też, podobnie tak i inni przedstawiciele jego rodu, o rozwój kultury i oświaty w najlepszym ówczesnym europejskim wydaniu.

Rolę naszego rodaka w XVI-wiecznym reformowaniu Kościoła i rozwoju europejskiej myśli humanistycznej doceniło Emden (mieszkał tam kilka lat), nadając tamtejszej książnicy imię Jana Łaskiego (Johannes a Lasco Bibliothek).

Źródło: "Biblioteka Publiczna im. Jana Łaskiego w Łasku 1945-1999"
Oryginalny tekst opracowany przez panią Krystynę Kosierb
Wydawcy: Biblioteka Publiczna w Łasku
Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Łaskiej

Grzegorz Jan Zdziewojski (1609-1670) - kapłan, bibliofil i poeta

Autor "Opłakiwania ojczyzny".

Stanisław Chomętowski herbu Lis (1673-1728)

Hetman polny koronny w latach 1726-1728 i wojewoda mazowiecki od 1706, w 1725 został marszałkiem nadwornym koronnym. Od 1696 starosta radomski, od 1706 zwoleński, od 1708 drohobycki, zwoliński i złotoryjski. Jeden z najwierniejszych sprzymierzeńców Augusta II Mocnego. Bohater wojny północnej ze Szwedami. W maju 1704 brał udział w konfederacji sandomierskiej. W 1712 mianowany posłem nadzwyczajnym Rzeczypospolitej do Porty Otomańskiej, pertraktował tam w 1713 o wysłanie z Turcji Karola XII. Za tę "drobną" przysługę dyplomatyczną policzył sobie po powrocie 25 tys. talarów. Podpisał konstytucję sejmu niemego w 1717. W 1719 posłował do Rosji.

Marcin Załuski (1698-1767)

Osiemnastowieczny kronikarz obyczajów w Polsce, Jędrzej Kitowicz, pisał między innymi o Marcinie Załuskim w następujący sposób: Załuscy, dwaj bracia: jeden sufragan płocki [czyli Marcin], który nie mając dosyć na doskonałości biskupiej został jezuitą, w którym zakonie świątobliwego życia dokończył, zapisawszy jezuitom wieś Kobyłkę pod Warszawą i w niej kosztowny wyfundowawszy kościół. Trudno o bardziej zwięzły życiorys, postarajmy się więc go zrekonstruować szczegółowiej, wykorzystując dostępne źródła.

Na temat daty i miejsca urodzenia Marcina Załuskiego powstało kilka koncepcji. Władysław Smoleński pisze, że gdy Marcin wstępował do jezuitów w 1763 roku miał 64 lata. Wynika więc z tego, że urodził się około 1699 roku. Ksiądz Marceli Weiss podaje rok 1698, jednak bez wskazywania źródła, na którym się oparł. Rok urodzenia 1698 przyjmują również Krystyna Muszyńska i Stanisław Bogumił Kupść, w wydanej drukiem części korespondencji Józefa Andrzeja Załuskiego, brata Marcina. W literaturze pojawia się też data 30 kwietnia 1700 roku, zaś na tablicy pamiątkowej w kościele w Kobyłce widnieje 15 listopada 1700 roku. Natomiast według katalogu członków Towarzystwa Jezusowego – co wydaje się stosunkowo najpewniejsze – Marcin urodził się 15 listopada 1700 roku.

Co do miejsca urodzenia Marcina – dawniejsze opracowania podawały między innymi Rawę Mazowiecką, ale tylko na podstawie domniemania takiego, że jego ojciec, Aleksander Józef Załuski był wojewodą rawskim i musiał tam rezydować. Inne mówiły ogólnie, że urodził się na Mazowszu. Tymczasem w Bibliotece Narodowej w Warszawie w dokumentach Załuskich znajduje się oświadczenie niejakiego Wojciecha Pakosza, rajcy jedlińskiego dotyczące miejsca urodzenia dzieci Aleksandra Załuskiego, z którego jednoznacznie wynika, że Marcin urodził się w Jedlance, a ochrzczony został w Jedlińsku, podobnie zresztą jak jego dwaj bracia biskupi – Andrzej Stanisław Kostka i Józef Andrzej.

Po śmierci matki, Teresy z Potkańskich w 1702 roku ojciec Aleksander Józef Załuski najpierw sam sprawował opiekę nad siedmiorgiem dzieci, ale stopniowo w miarę pogarszania się jego stanu zdrowia trafiały one pod opiekę różnych krewnych. Marcin – po początkowych naukach w domu rodzinnym – można przypuszczać, że też tak jak dwaj bracia – Andrzej Stanisław Kostka i Józef Andrzej - na dworze biskupa warmińskiego Andrzeja Chryzostoma Załuskiego - został oddany do szkół jezuickich w Kaliszu i Braniewie, gdzie uczył się retoryki, filozofii i wstępu do teologii. Bardzowcześnie, bo już w 1714 roku, dzięki pomocy stryjów biskupów otrzymał pierwsze beneficjum – mianowicie został mianowany scholastykiem płockim.

Do zakonu jezuitów wstąpił 14 września 1715 roku w Wilnie, gdzie też odbył nowicjat i złożył pierwsze śluby zakonne w 1717 roku. Biskup Marcin Załuski – Kobyłczanin z przeznaczenia i z wyboru Marianna Banacka Już jako jezuita studiował w latach 1717-1718 retorykę w Słucku, a następnie filozofię w Akademii Wileńskiej w latach 1718-1721. Po rocznym nauczaniu infimy, czyli w najniższych klasach w Warszawie, w roku 1722 został wysłany na studia teologiczne do Rzymu. Stanisław Załęski - autor pierwszej polskiej monografii jezuitów - podaje też interesującą informację o tym, że w 1722 roku do zakonnych władz jezuickich zgłosiło się 17 zakonników, pragnących wyjechać na misje do Indii. Między tymi zakonnikami był też Marcin Załuski, którego kandydatury jednak władze zakonne nie przyjęły. Tak więc bardzo prawdopodobne, że zamiast na misje Marcin został wysłany na studia teologiczne do Rzymu.

W Wiecznym Mieście też – niespodziewanie, patrząc z dzisiejszego punktu widzenia – 20 lutego 1723 roku, po prawie ośmiu latach pobytu w zakonie, złożył dymisję i wystąpił od jezuitów. Decyzja o wystąpieniu z zakonu może wydawać się dziwna, ale zapewne zrobił to Marcin za namową rodziny, ponieważ jako jezuita nie mógłby zostać biskupem, pobyt w zakonie obwarowany był większymi ograniczeniami, a dla rodziny dużo większym splendorem było posiadanie kolejnego biskupa w rodzie.

Ponadto – jak wynika ze stwierdzenia Józefa Andrzeja Załuskiego, brata Marcina – nieprzychylny jezuitom był ojciec braci – Aleksander Józef, wojewoda rawski. Józef Andrzej Załuski w Nocie własnoręcznej... podanej królowi Stanisławowi Augustowi (1773) napisał między inymi: (...) Tem bardziej, że nie mogąc w pierwszej swej młodości być przyjętym w Rzymie pomiędzy jezuitów, z powodu oporu nieboszczyka ojca mego wojewody rawskiego, przeciwko jenerałowi ich zakonu Tamburiniemu w roku 1718 (...). Bardzo prawdopodobne było więc, że ojciec - niezadowolony z wyboru syna - naciskał, żeby Marcin opuścił zakon jezuitów.

Wolfke, Mieczysław Władysław (1883-1947)- fizyk, prekursor holografii.

Mieczysław Wolfke urodził się 29 maja 1883 w Łasku koło Zduńskiej Woli. Do gimnazjum uczęszczał w Częstochowie i Sosnowcu. Jako gimnazjalista przedstawił zasady działania statku międzyplanetarnego oraz aparatu telewizyjnego (który opatentowano później pod nazwą telektroskopu). Studiował w Paryżu w latach 1904-1907. Następnie doktoryzował się na podstawie pracy o radioaktywności materii. Podjął pracę w Zakładach Optycznych Carla Zeissa w Jenie, gdzie zajął się badaniem i konstruowaniem lamp z parami metali emitującymi światło białe oraz powstawaniem obrazu w mikroskopie. Owocem tych badań były patenty nowych konstrukcji lamp i kilka prac naukowych, m.in. o powstawaniu obrazów w siatkach dyfrakcyjnych. W 1912 został asystentem Ottona Lehmanna w Instytucie Fizyki Politechniki w Karlsruhe. Habilitację z optyki przedstawił na Politechnice w Zurychu (ETH). Jej podstawą była praca przygotowana wcześniej w Karlsruhe. W roku 1920 powierzono mu kierownictwo Katedry Fizyki Teoretycznej na Uniwersytecie Warszawskim. W Polsce zajął się fizyką niskich temperatur. W listopadzie 1939 wraz z synem osadzony został w niemieckim więzieniu. Jednak w 1942 prowadził wykłady z fizyki w Państwowej Wyższej Szkole Technicznej (otworzonej przez Niemców, którzy wcześniej zamknęli uniwersytet i politechnikę). Brał czynny udział w tajnym nauczaniu. Pracę naukową kontynuował na ETH w Zurychu, gdzie prowadził też wykłady dla młodzieży akademickiej, w czasie których bardzo często pokazywał starannie przygotowane eksperymenty, które studenci pamiętali po wielu latach. Zmarł 4 maja 1947 roku w Zurychu.

Jako 16-letni uczeń gimnazjum Mieczysław Wolfke opatentował urządzenie do bezprzewodowej transmisji obrazów. Podczas studiów napisał pierwszą pracę teoretyczną o elektronie. Pracując w firmie Carla Zeissa, uzyskał wraz z Ritzmanem patent na metodę wytwarzania światła elektrycznego z metalicznej lampy gazowej. Sformułował teorię powstawania obrazów, przedmiotów świecących i nieświecących. Jego odkrycia z teorii powstawania obrazów miały zasadnicze znaczenie dla rozwoju optyki, podobnie jak prace nad konstrukcją lamp gazowych. Wolfke pracował nad helem - stworzył metodę zestalania ciekłego helu pod wysokim ciśnieniem, a także odkrył wraz z Willem Keesomem z Uniwersytetu w Lejdzie istnienie dwóch różnych faz ciekłego helu (z których jedna jest do dziś jedyną znaną cieczą nadpłynną) i jego magnetostrykcję. Prace o zachowaniu się ciekłego helu pod wysokim ciśnieniem przyczyniły się do rozwoju fizyki niskich temperatur.

„Dokonując tego, stałem na ramionach dwóch wielkich fizyków – Williama L. Bragga i Fritsa Zernikego. (...) Nie wiedziałem wówczas - podobnie jak Bragg – że Mieczysław Wolfke zaproponował tę metodę w 1920 r., nie podejmując jednakże próby jej doświadczalnej realizacji”. (Dennis Gabor, prekursor metod holograficznych, podczas wykładu przy odbieraniu Nagrody Nobla w 1971 r.)

Karpiński Światopełk (1909-1940)

Poeta i satyryk; współpracował z "Cyrulikiem Warszawskim" (1930-1934) i "Szpilkami"; współautor (z J. Minkiewiczem) szopek polit. (1934, 36 i 37); twórca licznych tekstów piosenek kabaretowych, felietonów (m.in. w "Kurierze Porannym"); kontynuator poetyki Skamandra; zbiory wierszy: Ludzie wśród ludzi, Mieszczański poemat, Trzynaście wierszy (1936 - Nagroda Młodych PAL), Poemat o Warszawie; satyry i humoreski prozą: Kredą na parkanie, Ściana śmiechu.

Maciej Józef Kononowicz (1912-1986)

Maciej Józef Kononowicz
(1912-1986)

Poeta, prozaik, satyryk, tłumacz. Do szkół uczęszczał w Łodzi i Pabianicach, następnie studiował polonistykę w Warszawie, gdzie też spędził okres okupacji hitlerowskiej. Do Łodzi powrócił w 1946 roku.
Zadebiutował pod pseudonimem już w 1935 roku. Był członkiem redakcji “Dziś i Jutro”, “Słowa Powszechnego”, redaktorem naczelnym “WTK”. Posłem na sejm z okręgu łódzkiego (1957-1961).

Zbiory wierszy: “Stacje liryczne” – 1951 r., “W ramionach rzek” – 1953, “W sitowiu niebieskim” – 1957 r., “Portret nieurojony” – 1962, “Rekonstrukcja biografii” – 1967 r., “Gaj dębowy” – 1974 r., “Przekażmy sobie znak pokoju” – 1983 r.
Proza: “Syzyf o ojczyźnie” opowiadania – 1971 r.
Powieści: “Kilka imion miłości” – 1973 r., “Romantyczne i zielone” – 1981 r., “Wenus w małym miasteczku”– 1983 r., “Od strony serca” – 1986 r.
Pisał również wspomnienia fraszki i tłumaczenia.